Саха сиригэр 1993 сылтан, алтынньы үһүс өрөбүлэ республикабыт Президенын уурааҕынан — Ийэ күнүнэн анаммыта.
Ийэ диэн тыл – ытык өйдөбүллээх. Ийэни кытта биһиги саамай истиҥ, сырдык иэйиилэрбитин ситимниибит. Ийэ уостубат таптала, сымнаҕас майгыта, нарын-намчы саҥата сүрэхпитигэр үйэ тухары баар. Ийэттэн саҕаланар киһи төрдө, аал уот, алаһа дьиэ. Ийэттэн төрөөннөр оҕолор, кини илгэтин иһэн, сылааһынан, тапталынан угуттанан улааталлар. Ханнык баҕарар киһиэхэ — Ийэтэ астаабыт аһа ураты минньигэс амтаннаах буолар. Таҥнар таҥаспытын бэрийэр – дьаһайар эмиэ күндү Ийэбит түбүгэ буолар диэн бары билэбит.
Өбүгэлэрбит үгэстэринэн, үчүгэй Ийэҕэ — дьиэ-кэргэнин таҥаһын эрдэттэн тигэттээн, бэлэмнэтэлээн уурталыыра. Танас тэстибитэ, хайдыбыта, алдьаммыта абырахтанан, бүтэй буолар дииллэрэ. Аныгы киhи, сатыыр – сатаабат диэнтэн тутулуга суох күннээҕи олоҕор кыптыый, иннэ, сап диэни туттара биллэр.
Алтынньы 31 кунугэр, ийэлэрбитин түмэн, “Уран-иис” ателье диэн күрэх-оонньууга ыҥырдыбыт. Ону кытта, биһиги уһуйааммыт үлэһитин күндү Ийэтэ, түөрт иитиллээччилэрбит амарах Эбээлэрэ — Дьэбдьиэй Сиэнэ Сыралы ыҥырыылаах ыалдьытынан кэлбитэ. Кини Дьааҥыга эрэ буолбакка, Сахабыт Сиригэр эмиэ биллэр суруйааччы, суруйбут хоһооннорун хомуурунньук кинигэтиттэн, «Ийэбэр махталым» диэн истиҥ тыллардаах хоһоонун аа5ан иhитиннэрдэ.
ИЙЭБЭР МАХТАЛЫМ
Кыптыыйбыт кылыргыыр, массыына тырылыыр…
Сахабыт таҥаһа бииртэн биир кэрэлэр,
Сиэннэрбин манньытан долгута үөрдэллэр,
Дууһабын толорон сөхтөрө көстөллөр.
Иннэлэр сүүрэллэр, оҕуруо тиһиллэр…
Симэхтэр киэркэйэн күлүмнүү сырдыыллар,
Мөһүүрэ буоланнар толбоннуу тыллаллар,
Өбүгэ оһуорун алгыһын ылаллар.
Саптарбыт сыыйыллар, испииссэ дьэргэҥниир…
Ичигэс таҥастар үгүөрү үксүүллэр,
Томороон тымныыны киэр кыйдыы сайдаллар,
Кэнчээри ыччаппыт отуорун сабаллар.
Өтүйэ күөрэҥниир, тоһоҕо тимирэр…
Оҥоһук арааһа дьиэ иһин киэргэтэр,
Кырааска сытынан дыргыйа тунуйар,
Хараҕы сымнатан киэркэйэ тупсаллар.
Харандаас дьэргэйэр, дьэргэлгэн ыһыллар…
Хартыына уон араас өҥүнэн симэнэр,
Көрүөхтэн алыптаах көстүүнү түстүүллэр,
Сүрэҕи дуоһутан мичиҥнии үөрэллэр.
Ырыалар көтөллөр, үҥкүүлэр ойоллор…
Кырыымпа тыаһыныы куйаарга дайаллар,
Кыталык кэриэтэ дьиэрэҥкэй тэбэллэр,
Оһуордаан-мандардаан тиһигин быспаттар.
Имигэс тарбахтар, сиэдэрэй тобуллар…
Бу бары барыта Ийэкээм үтүөтэ…
Эн дьикти талааныҥ удьуордаан кэлбитэ,
Сиэннэргэр бэриллэн Эйиигин санатар.
Махталым барҕатын Эйиэхэ аныыбын,
Эппэтэх тылларбын хоһооммор тиһэбин,
Сойботох тапталым биһигэр бигэнэн,
Ийэкээм, Эн ааккын киэн тутта ааттыыбын.
(Ааптар Сыралы Дьэбдьиэй Сиэнэ)
Истиҥ тыллардаах хоһоону ийэлэрбит сөҕө–махтана иhиттилэр, биhирээтилэр.
Онтон биhиги кырачаан кыргыттарбыт — Васильева Лея уонна Васильева Элли, Сыралы Дьэбдьиэй Сиэнэ сиэнигэр анаан суруйбут “Куукулам миэнэ” диэн хоһоонун доргуччу ааҕан, Эбээбитин соhуттубут, үөртубут!
“Куукулам миэнэ”
Куукулабын таҥастаан
Ийэбинээн тиктибит,
Сирэй-харах оҥорон
Уруһуйдаан биэрдибит.
Илии-атах киэргэтэн
Тарбахтардаах гынныбыт,
Киһи бэрдэ буоллун диэн
Баата ыга симтибит.
Саптан өрөн баттаҕы
Төбөтүгэр тиктибит,
Сокуолканнан туттаран
Ыга тардан кээстибит.
Киэргэтэммин таҥаһын
Курууһуба киллэрдим,
Оҕуруону тиһэммин
Моонньутугар кэтэртим.
Кыраһыабай куукулам
Аатын кытта буллубут.
Алисабын таптыыбын
Дьүөгэлэрбин ыҥыртыам!
Сыралы эбээбит наһаа сатабыллаах, иистэнэрин бэркэ диэн билэн, “Уран — иис” ателье оонньуу-күрэхпитигэр дьүүллүүр сүбэһитинэн ыҥырбыппыт.
Күндү Ийэлэрбит, нарын сылаас илиилэрин сатабылларын, дьоҕурдарын «Уран-Иис» күрэххэ көрдөрдүлэр. Күрэххэ икки бөлөҕүнэн арахсан иистэннилэр. Ателье бастакы отделыгар: Генерова Маргарита Михайловна, Чабыкина Ульяна Алексеевна, Потапова Варвара Николаевна, Попова Фаина Николаевна, иккис отделыгар: Старостина Елена Егоровна, Слепцова Нарыйаана Владимировна, Васильева Анна Трофимовна, Васильева Елена Егоровна.
Күрэхпит маннык барылынан ааста: Таӊаска нэмиэт туһэрии, быһыы, сирийии, иистэнэр массыынаннан тигии, кыыс оҕо ийэтинээн кур тиктилэр. Ийэлэр бөлөхтерун иһинэн сүбэннэн, ким тугу гынарын үллэстэн, сахалыы моһуоннаах таҥастан, былааччыйа тигэн таhаардылар. Кыргыттар ийэлэрин кытта тэҥҥэ олорсон, иистэнэр массыынаннан тигиигэ холоннулар, былааччыйаҕа кур тиктилэр. Дьүүллүүр сүбэ, эбээбит Сыралы түмүгүнэн, кыайылааҕынан ателье бастакы отдела буолбута.
Курэх кэмигэр, оҕолорбут күндү ийэлэригэр эҕэрдэ «Ийэ таптала» ырыа ыллаатылар, «Ыаҕыйалаах үҥкүү» үнкүүлээтилэр, истиҥ тыллардаах хоhоон аахтылар.
Сынньаланна “Иннэлээх сап» , “Оҕуруо тиһии”, “Ыаҕыйа тигии” кыргыттарга уонна “Унтуу улларыы” уолаттарга көрдөөх оонньуу онньоотулар.
Уолаттар ийэлэрэ тикпит, сахалыы моһуоннаах былааччыйаларын астына көрөн, кыргыттар ийэлэрин кытта тэҥҥэ иистэнэн үөрүүлэрэ үксээн, ийэлэригэр уһуйааҥҥа оҥорбут оҥоһуктарын – «Иннэлик» бэлэх туттардылар.
Махталым барҕатын Эйиэхэ аныыбын,
Эппэтэх тылларбын хоһооммор тиһэбин,
Сойботох тапталым биһигэр бигэнэн,
Ийэкээм, Эн ааккын киэн тутта ааттыыбын.
Күндү ийэлэрбитин, бу кэрэ бырааһынньыгынан өссө төгүл эҕэрдэлиибит, чэгиэн-чэбдик буолун!
