К. Д. Ушинскай «Төрөөбүт тыл улуу педагог буолар» диэн олус бэргэнник этэн турар. Тыл көмөтүнэн о5о тулалыыр эйгэни билиитэ – көрүүтэ төрүттэнэр, кини ханнык тылынан саҥарара, кэпсэтэ, толкуйдуу үөрэнэриттэн олоҕу ыраҥалаан көрүүтэ, сыаналааһына тутулуктанар, атыннык эттэххэ, ийэ өйө, уус – уран толкуйа сайдар эбит. Итинтэн сиэттэрэн эттэххэ, үөрэтии – иитии тутах боппуруостарыттан биирдэстэрэ ыччакка төрөөбүт тыл уус- уран баайын иҥэрии уонна кини толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыы буолара көстөр. Аны уус – уран тыл бэйэтэ иитэр – үөрэтэр күүстээх, ону таба туһаныы көдьүүһэ улахан. Оҕо бастаан алыптаах – дьиктилээх остуоруйалартан, кыра кэпсээннэртэн, бэргэн этиилэртэн саҕалаан, тулалыыр эйгэтин уус – уран тыл көмөтүнэн билиитэ – көрүүтэ төрүттэнэн, кэҥээн – дириҥээн барар. Ол иһин оҕоҕо уус – уран тыл баайын быдан эрдэттэн билиһиннэрэр ордук суолталаах эбит. Фольклор англия омук тылыгар «норуот муудараһа» диэн өйдөбүллээх. Бу үтүмэн үйэлэр күөннэригэр иитиэхтэнэн үөскээбит өй – санаа сүмэтэ, норуокка баар талан, дьоҕур туоһута буолар. Киниттэн норуот искусствотын бары көруҥнэрэ силис тардан үөскүүллэр.
Олоҥхо – саха тылынан уус – уран айымньытын муҥутуур чыпчаала. Олоҥхо – норуот саамай күндү кылаата, кини муудараһа, этэр тыл эгэлгэтин муспут кылаата, кини муудараһа, этэр тыл эгэлгэтин муспут тылынан уус – уран сүдү айымньыта буолар. Кини саха фольклорун уус – уран баайын бары көрүҥүн:былыргы үгэстэри, сиэри – туому, ойуулааһыннары, алгыс тыллары, үгэлэри өс хоһооннорун, сытыы – кылыс ох тыллары уо.д.а. түмэр.
Олонхо иитэр – үөрэтэр суолтатын педагогическай энциклопедияҕа холоонноох. Манна Ийэ дойдуга, өбүгэлэргэ, бэйэ төрөппүттэригэр, тапталлаахха , оҕоҕо, кырдьаҕастарга ытыктабыл уонна убаастабыл, тулалыыр эйгэҕэ, көтөргө – сүүрэргэ, көлүнэр көлөҕө, туттар сэпкэ, норуот үгэстэригэр сүгүрүйүү тыына толору илгийэр.
Саха дьоно уус – уран тыл алыбын туохтааҕар да үрдүктүк туталларын П. А. Ойуунускай этиитэ бигэргэтэр: «Ырыаҕа, олонхоҕо саамай сыаналааҕа диэн баар тылын күүһэ, дьүһүнүн күүһэ, этиитин күүһэ».
Билиҥҥи сайдыылаах түргэн тэтимнээх 21 үйэ5э саханы саха дэтэр туһуттан оҕону үөрэтиигэ – иитиигэ олоҥхо шедевр буолан биллибитэ улахан оруолу ылар.
Олоҥхо оҕо толкуйун сайыннарар, өйүн эрчийэр, тылын саппааһын байытар.
Олоҥхону этигэр – хааныгар иҥэринэн, дууһатыгар ылына улааппыт оҕо, уус – уран тыла сайдарын таһынан, сиэр – майгы өттүнэн иитиилээх, үчүгэй – мөкү өрүттэри сыаналыыр, анааран көрөр, ырааҕы толкуйдуур, кэтээн көрөр дьоҕурдаах, тулалыыр айылҕатын, эйгэтин убаастыыр киһи буола улаатар.
Педагогическай наука кандидата, СР үтүөлээх учуутала, оскуола чинчийэр, холоон көрөр үлэтин научнай салайааччыта Е. П. Чехордуна таһаарбыт «Олоҥхо дойдута», «Олонхо тыла – өһө» кинигэлэртэн тирэх туттан 2002 сыллаахтан «Олоҥхо олук хоһоонноро оҕо тылын – өһүн сайдыытыгар көмөтө» авторскай программаны оҥостон үлэлии сылдьабын.
Ханнык баҕарар уорэх туох эмит төрүттэргэ олоҕурар. Саха поэтическай оскуолатын төрүөтүнэн дьүөрэ тыллартан холбоспут этиилэри ааҕыахха сөп. Итилэри хоһоон олуктара эбэтэр олук хоһооннор диэн ааттыыбыт. Бу олуктар үйэлэр тухары чопчулаан кэлбиттэр, кинилэр норуот өйүн – санаатын, түмүк түгэннэрин көрдөрөллөр.
Олоҥхо олук хоһооннорун оҕолор умсугуйан аахтахтарына кэрэтик саҥанарга, мындырдаан толкуйдуурга, олоҥхо тылын өйдүүргэ, өссө улааттахтарына олоҥхолуурга да үөрэниэхтэрэ.
Онон мин үлэбэр маннык соруктары туруорунан улэлиибин:
- Олоҥхо эйгэтин тэрийии;
- Оҕоҕо олоҥхо олуктарын үөрэтии;
- Сөптөөх олоҥхолору талыы;
- Сахалыы сиэри – майгыны иитии;
- Төрөппүттэри кытары сибээһи олохтооһун;
- Олоҥхону биирдиилээн, бөлөҕүнэн толорорго үөрэтии.
Үлэм соруктарын толорорго маннык ньымалары туһанным:
— олоҥхо тылын билиһиннэрии, ырытыы;
-олоҥхону толоруу искусствотыгар тирэҕирии;
-уруһуйу туһаныы;
-музыканы туһаныы.
Араас үлэ көрүҥ нэрэ ыытылыннылар:бэсиэдэлэр «Олоҥхоһут диэн кимий?», «Олоҥхо үс дойдута», «Аан дойду айыллыыта», кылаас таһынан ааҕыылар «Иннокентий Бурнашев – тоҥ Суорун «Дьыырай бөҕө», «Биир дойдулаахпыт – Ырыа Даарыйа», «Ийэ олоҥхоһут – Чаайка Даарыйа», «Удьуор олоҥхоһут Чомо5ойдор», «Олоҥхо дойдутугар» куруһуок, аһаҕас уруоктар «Олоҥхо дойдутугар айан», «Айыы бухатыырын ата», бырааһынньыктар «Олоҥхо дьоро киэһэтэ!, «Толбоннурар уһун суһуох», «Аал кудук маска ыалдьыттааһын» уо.д.а.
Оҕоҕо норуот кутун – сүрүн иҥэрэргэ олоҥхо тыла – өһө сүдү күүстээх. Дьэ, онон олоҥхо барҕа баай тыыныгар, умсугутар улуу күүһүгэр оҕону кыра эрдэҕиттэн угуйуу, уһуйуу, абылааһын бу программа сүрүн сыала.
Программа сүрүн соруга:
-норуот уус – уран айымньытыгар интэриэһи үөскэтии;
Олоҥхо олук хоһооннорун көмөтүнэн оҕо тылын саппааһын байытыы, уустаан – ураннаан, бэргэн – хомоҕой тылынан кэпсиир дьоҕурун сайыннарыы;
— олоҥхо тылын – өһүн туһаныы оҕо фантазиятын сайыннарыы;
— олоҥхо геройдарын үтүө холобурун сиэр –майгы өттүнэн иитиигэ көдьүүстээхтик туһаныы.
Программа ис хоһооно. Олоҥхо бухатыырдар охсуһууларын хоһуйан көрдөрө эпическай айымньы. Фантазията олус күүстээх, образтара модун, ойуулуур – дьүһүннүүр ньымата дьикти баай.
Олоҥхо бары кэрэтин оҕоҕо тиэрдэргэ оскуолаҕа бэриллэр чаас биллэн турар, быдан тутах. Онон мин олоҥхо туһунан үөрэнээччилэргэ сөптөөх өйдөбүлү биэрэр туһуттан «Олоҥхо дойдута» кылаас таһынан дьарыгы ыытабын.
Куруһуогум үлэтин ис хоһооно уонна сыала оҕолор саастарыгар уонна үлэ практическай сорудахтаах буолар. Ол оҕо айар дьоҕурун, бэйэтэ тылдьыттарынан үлэлиир, олоҥхо текстэрин ааҕар, кэтээн көрө, чинчийэр дьоҕурдар бастакы төрүттэрин иҥэринэн, сыыйа баһылыыр.
«Олоҥхо дойдута» диэн анал дьарыгы маннык аттарыахха соп:
| Дьарык темата | I чэппиэр | II чэппиэр | III чэппиэр | IV чэппиэр |
| Олонхону билиһиннэрии | 1 чаас | |||
| Аан дойду айыллыыта | 3 чаас | |||
| Орто дойду сиэрэ – туома | 4 чаас | |||
| Олоҥхо ыала | 4 чаас | |||
| Олоҥхо геройдара | 3 чаас | |||
| Тумуктуур дьарык «Олоҥхо дьоро киэһэтэ» | Биэчэр 1 чаас |
Куруһуок сүнньүнэн оҕо айар дьоҕурун сайыннарарга араас өрүттээх үлэлэр ыытыллаллар: истибит, аахпыт олоҥхолоругар уруһуйдар, оҥоһуктар, инсценировкалар, дидактическай оонньуулар (викториналар, текстэр). Ону таһынан бэйэлэрин уруһуйдарын туһанан өйтөн суруйуулар, кэпсээһиннэр.
Инньэ гынан, сатаан истэр, кэпсиир дьоҕурдара, айымньылаах санаан көрүүлэрэ сайдарыгар усулуобуйа оҥоһуллар.
Үлэ түмүгүнэн оҕолор айбыт, оҥорбут үлэлэрэ оскуолатааҕы, улуустааҕы курэхтэргэ, көрүүлэргэ улахан сыанабылы ылла.
Алын кылааска уорэппит оҕолорум (Окладникова Н.В., Эверстов А. Н., Рожин В. А., Павлова Т. В., Слепцов Н. Б.) салгыы сайданнар тойук туойан, олоҥхолоон, улэлээбит үлэм түмүктээҕин көрдөрөллөр.
Үөрэтиигэ учуутал тус холобура тиийимтиэ. Ол курдук, ис хоһоонноохтук ааҕыыта, сиэри – туому толоруута, национальнай танаһын кэтиитэ, таҥаһынан киэн туттуута барыта иитэр суолталаах.
Алын сүһүөх кылаас оҕолорун оскуолаҕа норуот тылынан уус – уран айымньы көмөтүнэн үөрэтии, оҕо ситимнээхтих саҥарар, кэпсиир дьоҕура сайдарыгар, билиитэ – көрүүтэ кэҥииригэр, саныыр санаатын хомоҕой тылларынан сааһылаан кэпсииригэр, төрөөбүт ийэ тыл имэҥин иҥэринэригэр тирэх буолар. Онон хас биирдии учуутал норуот тылынан уус – уран айымньытын оҕо бары өттүнэн сайдарыгар улахан суолталааҕын өйдөөн туран, уруокка, кылаас таһынан үлэ5э табатык, то5оостоох кэмигэр туттан, оҕоҕо дириҥ, чин билиини, үөрүйэҕи, сатабылы иҥэрэр туһугар кыһаныахтаах.
Онон түмүктээн эттэххэ, олоҥхо иитэр – үөрэтэр суолтата улахан. Ол курдук, оҕо үтүөнү – мөкүнү араара үөрэнэр, төрөөбүт дойдуга таптала иитиллэр, тыла – өһө сайдар, дьон иннигэр тахса үөрэнэр, өйө сайдар, бэйэтин култууратынан, норуотунан киэн туттар.
