Сыала: — олоҥхо бар5а баай тыыныгар о5ону угуйуу, уһуйуу;
— олонхо уус — уран тылынан аты хоһуйарга холонуу;
— олонхо олугун аа5ыы, үѳрэтии;
— элбэх бэлиэлээх чыыпыланы икки бэлиэлээх чыыпылаЗа суругунан туцэтиини чинэтии;
— задачаны суоттуурга салгыы улэ;
— толкуйдуур дьо5уру сайыннарыы.
Уруок тэрилэ : о5олор урупуйдара, олук тыллаах карточкалар, олоҥхо дойдутун картата, ат, сорудахтаах лиис,
Уруок былаана
I. Тэрээһин чааһа.
— Аламай манан күнүнэн!
— Ууммут кун үтүѳ буолуохтун!
— «Ынах маҥыраһан , сылгы кистэһэн, киһи кэпсэтэн билсэр» дииллэр саха ѳһүн хоһоонугар. Ол курдук , билсэн кэбиһиэ5ин , о5олоор!
— — Мин Тамара Степановна Элгэс орто оскуолатыгар эһиги курдук кырачааннары үѳрэтэр учуутал буолабын.
— О5олоор, биһиги дьарыкпыт дьикти. Бүгүн биһиги саха литературатыгар уонна математика5а тэҥҥэ үѳрэниэхпит.
— Ар5аһыттан тэһииннээх
Аһыныгас санаалаах
Айыы хаан аймахтара,
Кѳхсүттэн кѳнтѳстѳѳх
Кмускэстээх санаалаах
Кун улууһун дьонноро
Иннинэн сирэйдээх,
Утары муруннаах,
Туора харахтаах
Босхо бастаах
Икки атахтаах
Итии хааннаах,
Тэбэр сүрэхтээх
Үс куттаах
Ураанхай сахалар
Биһиги буолабыт.
Харахпытын симэбит,
Уу чуумпу… бары саха балаЗаныгар олоробут. Иннибитигэр кемулуек оЬох умайан кулубуруур, олоцхопут оЗонньор оллоонноон олорон олоцхолоон субурутар. (грамзапись Г.Колесов. Олоҥхо5о киирии.)
П.Олоцхо дойдутун картата.
Уран тыл алыба, кэрэтэ, Ырыаһыт сөҕүмэр талаана -Түҥ, былыр төрүттээх өбүгэм Төлөннөөх сүрэҕэ — олоҥхо.
— Омук бэйэтэ киэн туттардаах, дьоҥҥо кэпсиирдээх буолар. Биһиги, сахалар, оннук киэн туттарбыт- олоҥхо. Олоҥхо — саха тылынан уус-уран айымньытын муҥутуур чыпчаала.
— Бугун биһиги үс үүт күрүөнү үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан акка олорон аҕыс иилээх-саҕалаах аан ийэ дойдуну саҥа атын аартыгынан айанныахпыт.
— Айаммыт устата биһиги бухатыыр аттарын хоһуйарга холонуохпут, толкуйдатар сорудахтары толоруохпут.
-Айанныах иннинэ алгыс ылабыт.
Алгыс: Олоҥхо дойдутун устун айаннаан толкуйгут тобулуннун, билиигит
эбилиннин, санааҕыт үрдээтин! Дом!
— Былыргы үйэҕэ
Ойуу — бичик уорҕалаах,
Киирэр,тахсар күннээх,
Кэрэ -быйаҥ кэскиллээх
Кэтит аан ийэ дойду
Сириэдийэн үөскээбит.
— Былыыр — былыр күлэр күөх салгыннаах, үрүҥ илгэ үктэллээх, үкэр куйаас тыыннаах күндүл күнүс дойду баара эбитэ үһү Оҕолоор, бу ханнык дойдунуй? (үөһээ дойду).
— Ойон тахсар күннээх , охтон баранар мастаах алаҕаркаан- тэтэгэркээн дойду оҥоһуллубута эбитэ үһү. Онтон бу ханнык дойдунуй? (орто дойду).
— Барбатах балык миинин курдук барык- сарык халлааннаах, буспатах мунду миинин курдук борук- сорук дойду баара эбитэ үһү. Дьэ, сурдээх да дойду баар эбит. Ханнык дойду эбитий? (аллараа дойду).
Бу дойдуларга кимнээх олорор эбиттэрий? Үөһээ дойдуга кимнээх олороллор?(айыылар)
— Орто дойдуга? (урааҥхай сахалар)
— Аллараа дойдуга? (абааһылар)
— Үөһээ дойдуга олорор Үрүҥ Айыы Тойон Орто дойдуга киһини уонна сылгыны тэҥҥэ түһэрбит. Онон сахалар сылгыны бэйэлэрин кытта тэҥҥэ туталлар, саамай чугас эрэллээх доҕорго тэҥнииллэр. Ол олоҥхоҕо үчүгэйдик көстөр.
— Үс үүт күрүөнү үрдүнэн көстөр Үрүмэччи маҥан аппытыгар олороммут үс саханы үөскэппит, түөрт саханы төрөппүт ойон тахсар күннээх, охтон баранар мастаах, уолан бүтэр уулаах алаҕаркаан- тэтэгэркээн орто дойдунан көтүтэн иһэммит «бухатыырдар аттара» аартыкка кэлэн тохтуубут.
Ш.Олоҥхону истиҥ.
Олоҥхоттон быһа тардыы. ( П.А.Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур»)
— Бухатыыр киһи ата — кини үтүө доҕоро, өлөр күнүгэр үрүҥ тыынын өрүһүйээччитэ, хаалар күнүгэр хара тыынын харыһыйааччыта. Ол иһин даҕаны , бухатыыр киһи киэнэ үктэнэр өйөбүлэ, тардыстар талаһата, көтөр кыната, сүүрэр атаҕа, аналлаах ата оннук сылгы эбитэ үһү диэн, олоҥхоһуттар этэн субурута олорор буолаллар.
ГУ.Олоҥхо олук тылынан аты хоһуйуу.(плакат)
— Билигин , оҕолоор, олоҥхо олук тылынан аты хоһуйуохпут.
Сиргэ тохтон сиэтиллэр
Сэттэ хаамыы уһуннаах’
Синньигэс нэлээр … (сиэллээх),
Суолга тохтон соһуллар
Уон хаамыы уһуннаах,
Уһун нуоҕай … (кутуруктаах),
Үс хаамыы
Үрүҥ дьүөрсүн түүлээх,
Икки көйүллүбүт ойбон курдук
Күөгэй байаан …. (харахтаах)
• Учуутал ааҕар
• Тыллары быһаарыы
— Бу олук тылларга эһиги билбэт тылларгыт бааллар.
Нэлээр- сымнаҕастык тэлимниир;
Нуоҕай — солколуу долгуннурар;
Дьуорсун – үрүҥ өҥнөөх;
Байаан — киэҥ
• Учуутал кэнниттэн оҕо хатылыыр
— Билигин бу олуктары ааҕабыт.
• Сабыллыбыт тыллары таайыы
— өйбүтүн сытыылаан, сорудахтары оҥоро охсон, саһан сытар тыллары булан ыламмыт , олоҥхо олук тылларын ситэрэн биэриэххэ.
1.(о5олор дуоскаҕа тахсан үс холобуру быһааран суоттууллар) 273150:45=6070 449920:64= 7030 479120:53= 9040 (сиэллээх)
2. Устаны булуу (кутуруктаа’х)
• Биир хаамыы тэҥнэһэр 50 см. буоллаҕына сэттэ хаамыы уһуна төһөнүй? (Зм 50см)
• 10 хаамыы уһуна ? (5м)
3. Эһиги иннигитигэр бухатыыр аппыт киэргэллэрэ — чаппараак, кычым.
о Чаппараак өрүттэрэ- 4м, Зм, 2м, 2м, Зм. өрүттэрин устатын
булуҥ. (14м) Кычым өрүттэрэ 2м, Зм,4м, 2м. өрүттэрин устатын
булуҥ. (11м)(харахтаах)
— Булбут үс тылларбытынан олоҥхо олук тылларын ситэрэн биэриэххэ.
• ааҕыы
— Ким ааҕыан баҕарарый? Илиибитин уунан көрдөрөбүт.
• Көрбөккө этэргэ холонуу
Тумук: — Дьэ, ол курдук, бухатыырбыт
«Тардыстар талаһата,
Миинэр миҥэтэ,
Көлүнэр көлөтө»
Нэлээр сиэллээх,
Нуоҕай кутуруктаах,
Күөгэй байаан харахтаах» эбит.
V. Сынньалаҥ. Олоҥхо хамсаныылара.
— Оҕолоор, билигин кыратык сынньана түһүөҕүҥ. Бары турабыт.
^ Ойон тахсар куннээх,
Охтон баранар мастаах,
Уолан бүтэр уулаах
Орто туруу дойдуга кэрэчээн сибэккилэр үүнэллэр.
( оҕолор чохчойон олороллор, сыыйа тураллар, илиилэрин өрө ууналлар), хомус доҕуһуолунан;
^ Орто дойду бухатыыра (илиилэрин өттүк баттаналлар);
^ Тоҕус былас сарыннаах (санныларын үөһээ- аллараа хамсаталлар);
•^ Биэкэгэр бииллээх (уҥа-хаҥас иэҕэйэллэр);
^ Сиһин этэ сиппит (иннигэр-кэннигэр иҥнэри түһэллэр);
•^ Буутун этэ буспут.
Холун этэ хойдубут (олороллор- тураллар) •/ Үс киһи үйэтин тухары үйэҕит уһаатын! (сүгүрүйүү)
VI. Олоҥхо бухатыырын атын түргэнин булуу
Үс күлүктээх
Күлүмэх күүстээх,
Сур сүүрүктээх
Ала дьоруо ат
Быһа кымньыылаппыттыы,
Ыппыт ох курдук
Ыйылыы ыстанна,
Сындылыйа сыыйылынна,
Уһун кутуруга
Субуллаҥныы субуруйда…
— Дьэ, эрэ , оҕолоор, бухатыырбыт ата хайдах курдук сүүрэрин туохха тэҥниир эбиттэрий?
— Төһө түргэнник сүүрэрин задачаны суоттаан билиэхпит.
Задача: Дьулуруйар Ньургун Боотур Дьулусхан субуйа сүүрүк Дьураа Хара ата 3200м. сири 5 мүнүүтэ сүүрбүт. Ат сүүрбүт түргэнэ төһөнүй? (3200: 5=640м\мүн)
Тумук: — Ох курдук ыстаҥалатан мүнүүтэҕэ 640м. түргэнинэн айаннаан кэллибит « Дьирискэннээх ырыа дьиэрэйбит,
Дьиэрэҥкэйдиир атах
Тиэрийбит
Дьэрэкээнннээх хонууга» тохтоон, оонньоон ааһыаҕыҥ.
VII. Тест «Олоҥхону төһө билэҕин?»
1. Норуот тылынан уус-уран айымньытын чыпчаалынан ханнык жанр буоларый?
а\ таабырын б\ тойук в\ олоҥхо
2. Олоҥхо геройун бул:
а\ Манчаары
б\ Кэнчээри
в\ Ньургун Боотур
3. Кугас аттаах ханнык бухатыырый?
а\ Тойон Дьаҕарыма
б\ Үрүҥ Уолан
в\ Эрчимэн Бэргэн
4. Платон Алексеевич Ойуунускай олоҥхото
а\ Быыра Баадай
б\ Ньургун Боотур
в\ Кулун Куллустуур
5. Бу олук хоһооҥҥо ким хоһулларый?
Оҕонньор барахсан
Уотун иннигэр
Оллоонноон кэбистэ
Хоппо ытыһынан
Кулгаах баттанна,
Кэрдиис хабарҕатын дабатан
Кэпсээн кэҕитэн киирдэ.
Көмүс күөмэйин көҥкөтөн
Күөрэтэн- дьиэрэтэн барда.
а\ тойуксут
б\ оһуохайдьыт
в\ олоҥхоһут
6. Бу олук хоһооҥҥо ханнык тыл көппүтүй?
Күннэтэ күөрэйэр
Күндү маҥан…
а\ былых
б\ күн
в\ ат
» Карточканан үлэ
• Үлэ түмүгүн бэрэбиэркэлээһин
Түмүк:
— Үтүмэн үгүс
Сыллары уҥуордаан
Умнуллубакка кэлбит
Саха саҥалаах барыта абылаппыт
Дириҥ силистээх улуу олоҥхону билэр эбиппит, оҕолоор.
VIII. Ааҕыы балаҕана.
— Үс үүт күрүөнү үрдүнэн көстөр
Үрүмэччи маҥан аппытын сиэтэн
Үс үөстээх , тоҕус томторҕолоох тойон сэргэҕэ баайан балаҕаҥҥа киириэҕиҥ.
— Эһиги иннигитигэр «Бичик» кинигэ издательствота таһаарбыт «Олоҥхо дойдута» серия кинигэлэрэ кэчигирээн тураллар. Оо, олус да дьэрэкээн ойуулаах, киһини умсугутар кинигэлэр быһыылаах.
— Константин Оросин суруйбут «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун арыйыаҕыҥ. Оо, үтүө дойду туһунан манна суруллубут. Ааҕыаҕыҥ эрэ.
— Оҕолор , эһиги ханнык дойду туһунан аахтыгыт? (орто дойду) стр.3
— Болҕойон истэбит Иннокентий Бурнашев — Тоҥ Суорун «Дыырай Бөҕө» олоҥхотуттан быһа тардыыны. Стр. 51
— Ханнык дойду туһунан иһиттигит? (аллараа дойду)
— Бу дойду хайдах эбитий?(оҕолор эппиэттэрэ) О.юҥхо кинигэлэрин быыстапката.
— Истинник таптаан. ытыктаан , үрүйэ уутун курдук сэргэх, сир симэҕин курдук снэдэрэй илгэлээх истиҥ төрөөбүт төрүт тылгытын — урааҥхай саха тылын диэн этэн тураммыт оҕолорго аналлаах олоҥхолору ааҕаргытыгар сүбэлиибит.
— Бу олоҥхолору умсугуйан аахтаххытына кэрэтик саҥарарга, мындырдаан толкуйдуурга үөрэниэххит.
VIII. Дьааҥы атынан киэн туттуу.
— Саха олоҥхотугар бухатыыр киһи үктэнэр өйөбүлэ, тардыстар талаһата, көтөр кыната, сүүрэр атаҕа кини аналлаах ата.
— Былыргы саха киһитин сүрүн баайа — сылгы. Сылгы — бу эмис эт, хаһа, уохтаах кымыс, таҥас -сап, миинэр миҥэ, көлүнэр көлө.
— Биһиги Дьааҥыбыт сылгыта республикаҕа эрэ буолбакка аан дойдуга аатырда. Кини хоһооҥҥо хоһулунна, ырыаҕа ылланна.
(оҕолор толорууларыгар «Дьааҥым маҥан ата»)
IХ.Түмүк.
— Бу олоҥхо уруогуттан тугу ордук сөбүлээтигит? Туох саҥаны биллигит? -Уруокка олус учугэйдик улэлээбиккит иһин эһиэхэ оҕолорго уонна уруок ыыппыт Элгэс орто оскуолатын алын сүһүөх учууталларын ааттарыттан барҕа махтал.
— Кэрэни үксэтиҥ,
Саҥаны айыҥ-тутуҥ,
Өбүгэбит үтүө үгэстэрэ эһигини арчылаатыннар!
