Дьарыкка олоҥхо тылын үөрэтии тыл дэгэтин, дорҕоон дьүөрэлэhиитин быhаарарга олоҕурар. Олоҥхо тыла омук ытык өйдөбүллэрин (сыаннастарын) биэрэринэн, тыл көмөтүнэн оҕо кутун-сүрүн иитэр үлэ барар.
Олоҥхо тылын үөрэтии сүрүн сыала: оҕо олоҥхону өйдүүрүгэр, биhирииригэр, ылынарыгар олук ууруу, сахалыы тылын саппааhын байытыы; олоҥхо ытык өйдөбүллэрэ оҕону иитэр кыахтарын туhаныы.
Олоҥхо тылын үөрэтии соруктара:
- Олоҥхо эйгэтин үөрэтии соруктара.
- Тыл кэрэтинэн оҕону олоҥхоҕо умсугутуу.
- Тыл кэрэтинэн төрөөбүт дойдуга, ийэ сиргэ тапталы иҥэрии.
- Олоҥхо тылынан оҕоҕо ийэ өйү, сиэрдээх майгыны, кэрэ сигилини олохсутуу.
- Тыл күүhүнэн кыра кылаас үөрэнээччитэ уус-уран толкуйун сайыннарыы.
- Оҕо бэйэтигэр эппиэтинэстээх буоларыгар иитии.
- Олоҥхо уран тылын кыра кылаас оҕотугар иҥэрэн олугу охсуу.
Ытык өйдөбүллэри (сыаннастары) дьарык ис хоhоонугар киллэрии
Олоҥхоҕо сөҥөн сытар ытык өйдөбүллэри кыра кылаас үөрэнээччитин сааhыгар сөп түбэhэр тылларынан, олуктарынан тиэрдиллэр.
Олоҥхоҕо саха норуотун маннык ытык өйдөбүллэрэ бааллар: Олох, Киhи, Киhи аймах. Дойдуга бэриниилээх буолуу. Айылҕа. Υлэ. Сомоҕолоhуу. Уус-уран тыл. Дьулуур. Эрэйдэнии. Мал-сал.
Олоҥхо ис хоhооноо, этэр санаата кыра саастаах оҕоҕо ордук кэбэҕистик, судургутук төрүт өйдөбүллэринэн тиийэр. Олоҥхо төрүт өйдөбүллэрэ саха олоҕу, тулалыыр олох көстөр-көстүбэт эйгэтин, аан айылҕаны анааран, сылыктаан, сэдиптээн көрөр үөрүйэҕин кытта быhаччы ситимнээхтэр.
Олоҥхоттон иитэр-үөрэтэр, сайыннарар кыаҕы тута сылдьар төрүт өйдөбүллэри талан маннык сүрүн бөлөхтөргө арааран наардыахха сөп:
Аан дойдуну анаарар төрүт өйдөбүллэр: Аан ийэ дойду, Аал Луук Мас, үөhээ дойду, орто туруу дьаҕыл дойду, аллараа дойду, о.д.а;
Киhи аймах аналын туhунан: айыы аймаҕа, күн өркөн улууhа, саха урааҥхай, аар тойон аҕа, күн күбэй ийэ, айыы кыыhа, о.д.а;
Бухатыыр аналын туhунан: айыы бухатыыра, бухатыыр ата, айыы аймаҕын араҥыччылыыр аналлаах, суон дурда, халыҥ хахха, о.д.а;
Норуот духовнай-нравственнай идеалын туhунан: күн киhитэ, саха саарына, киhи кэрэмэhэ, быhый быhыылаах, күүстээх көрүҥнээх, о.д.а;
Норуот үгэhин, сиэр-майгы нуорматын туhунан: үгэс, сиэр-туом, аал уоту аhат, улуу тунах ыhыах, о.д.а;
Айыы аймаҕар утары турар күүс туhунан: абааhы аймаҕа, адьарай бииhэ, Арсан Дуолай, үөдэн түгэҕэ, о.д.а;
Итэҕэл туhунан: сүр-кут, буор кут, салгын кут, ийэ кут, Υрүҥ Айыы Тойон, о.д.а;
Норуот уйгулаах олоҕун-дьаhаҕын туhунан: алаhа дьиэ, иэримэ дьиэ, үс курдуулаах моҕол ураhа, аал уот, алтан сэргэ, араҕас илгэ, о.д.а;
Тыл күүhүн туhунан: аман өс, сиэрдээх тыл, үтүө тыл, ытык мааны тыл, киhилии кэпсээ, сахалыы саҥар, о.д.а;
Олоҥхо ытык уонна төрүт өйдөбүллэрин оҕону иитэр-үөрэтэр үлэҕэ сыhыаннааҕынан талан наардааhын маннык бириинсиптэргэ олоҕурар: олоҥхо сайыннарар, үөрэтэр-такайар, биллэрэр кыаҕын табан туhаныы; олоҥхо уус-уран тыла баайын, киhиэхэ дьайар күүhүн өйдөөhүҥҥэ тирэҕирии; олоҥхо киhи уонна айылҕа быстыспат ситимнэрин тиэрдэр кыаҕар тирэҕирии; олоҥхо саха төрүт үгэстэрин, сиэр-туом өйдөбүллэрин, этическай нуормаларын илдьэ сылдьар источник, төрүт быhыытынан көрүү; олоҥхо оҕо айар дьоҕура, талана арылларыгар дьайар күүhүн таба туhаныы.
Дьарыкка үөрэтии түмүктэрэ
- Олоҥхо эйгэтэ үөскүүр. Оҕо санаатын толору уус-уран тылынан саҥарар.
- Түргэнник толкуйдуур дьоҕура сайдар.
- Олоҥхону өйдүү, сэҥээрэ улаатар, айар дьоҕура сайдар.
- Бэйэтин омугунан киэн туттар.
Ытык өйдөбүллэри үөрэнээччигэ иҥэрии түмүгэ
- Ийэ дойдутун таптыыр тыыҥҥа уhуйуллар.
- Олоххо көхтөнөр, бэйэтигэр эппиэтинэстээх буоларга иитиллэр.
- Ийэ өйө олохсуйар, толкуйа сайдар.
- Сиэрдээх майгыта, кэрэ сигилитэ олохсуйар.
- Олоҥхо норуот тылынан уус-уран айымньытын чыпчаала буоларын итэҕэйэр, олоҥхоҕо кэпсэнэр били-көрүү олоххо наадатын өйдүүр.
- Кута-сүрэ бөҕөргүүр, олоххо тирэх булар кыаҕа олохсуйар.
Υөрэх сатабылын сайыннарыы түмүгэ
- Олоҥхоҕо кэпсэнэр сиэр, майгы-сигили олуктарын үөрэтэр, онно олоҕуран, буола турар быhыыны-майгыны уонна бэйэ оҥорор дьайыытын тэҥнээн көрөр.
- Олоҥхо олуктарыттан дьоҥҥо, сиэргэ, майгыга-сигилигэ сыhыаннаах сыанабылы оҥорору сатыыр.
- Олоҥхоҕо олоҕуран, төрөөбүт алааhа, дьиэ кэргэн, уруу-аймах; төрөөбүт дойду, ийэ дойду, аҕа дойду; төрөөбүт тыл, киhи аймах, аан дойду өйдөбүллэрин чопчулуур.
- Олоҥхо төрүт өйдөбүллэрин туhанан хоту сир, Саха сирэ, аан дойду, үс дойду өйдөбүллэригэр бэйэтин санаатын этэр, сааhылаан саҥарар.
- Олоҥхоттон сэргиир, наадыйар иhитиннэриитин арааран булар.
- Олоҥхоҕо этиллэр сиэр-майгы олуктарыгар олоҕуран, оҕолору (ол иhигэр атын омук) кытта сатаан алтыhар, ханнык баҕарар түгэҥҥэ сөптөөх суолу-ииhи көрдүүр.
Дьарык түмүгэ
- Олоҥхону үөрэтэргэ сыалы туруорар, ааҕары былаанныыр.
- Олоҥхо олугуттан ис хоhоонун сабаҕалыыр.
- Олоҥхо олугуттан аахпытын, үөрэппитин сыаналыыр.
- Олоҥхо олугуттан тэҥнэбилгэ кэриҥнэри, төрүт буолар тылы (билиини) талар.
- Олоҥхо араас олугуттанбиир кэлими, бүтүнү таҥан оҥорор, онуоха бэйэтэ ырытан ситэри толкуйдуур, көтүтүллүбүт, сиппэтэх өлүүскэни ситэрэн биэрэр.
- Олоҥхоҕо ойууланар айылҕа көстүүтүн быhаарар, ырытар, толкуй утум-ситим тутулун тутар, дакаастыыр.
- Олоҥхоттон улахан быhа тардыыны ааҕарыгар салайыныыга дьулуhар: кыаҕын, күүhүн-күдэҕин түмэр, көрсөр мэhэйдэри, ыарахаттары туоруур; бэйэни күhэйинэр.
- Олоҥхону ааҕыы, үөрэтии итэҕэhин тупсарар: үлэ былааныгар, ньыматыгар уларытыыны, эбиини, тупсарыыны киллэрэр.
- Киэп (эталон), дьайыы уонна үлэ түмүгүн (бородууксуйа) икки ардыгар араастаhыы таҕыстаҕына, дьайыы былааныгар уонна ньыматыгар сөптөөх уларытыылары, көннөрүүлэри киллэрэр.
Дьарык ис хоhооно
Олоҥхо тылын үөрэтии олоҥхо олугар олоҕурар. Олоҥхо олугун сүрүн ис хоhоонугар үлэ эрчиллии араас көрүҥүнэн барар. Хас практическай дьарык аайы оҕо кэтээн көрөр, илиитинэн тутан-хабан оҥорор үлэлэрэ киирэллэр.
Υөрэтиллэр матырыйаал кылааhынан, тиэмэнэн наарданар.
Олоҥхо тылын үөрэтии маҥнайгы кылааска олоҥхо сирин-уотун, дьонун-сэргэтин туhунан уопсай өйдөбүлтэн саҕаланар. Эрчиллии үксэ тылынан ыытыллар. Дьарыкка хамсанан эрчиллии учуутал көрүүтүнэн оҥоhуллар. Бу кылааска оҕо уруhуйдаан элбэхтик үлэлиир.
Иккис кылааска аан дойду айыллыытын үөрэтэллэр. Маныаха сөптөөх тиэмэлэр таҥыллан, болҕомто оҕо тылын-өhүн, өйүн-санаатын сайыннарарга туhаайыллар. Суругунан үлэ киирэр.
Υhүс кылааска Орто дойду сирэ-уота хоhуллар. Бу кылааска тылы-өhү туттууга, ураннаан хоhуйууга болҕомто уураллар. Суругунан үлэ балачча эбиллэр. Ɵй оонньуулара киирэллэр.
Төрдүс кылааска оҕо олоҥхо тылынан балачча саҥарар, күннээҕи кэпсэтэр тылыгар киллэрэр буолара ирдэнэр. Ол быhыытынан, ситимнээх саҥаҕа болҕомто улаатар. Суругунан үлэ элбиир. Маныаха учуутал айымньылаахтык сыhыаннаhара эрэйиллэр Дьарык таhыма хас биирдии учуутал дьоҕуруттан тутулуктаах. Онон манна этиллибит тиэмэлэри, үлэ араас көрүҥүн төhө баҕарар уларытыахха сөп.
Хас кылаас аайы дорҕоон, тыл дьүөрэлэhиитигэр учуутал көрүүтүнэн дьарыктаныы ыытыллар. Практическай дьарык араас көрүҥэ: уруhуй; олоҥхо ойуутун көрүү, үс дойдутун, дьонун-сэргэтин ойуунан көрөн тэҥнээhин, ырытыы; күн-дьыл хаамыытын кэтээн көрүү; ребуhу, таабырыны таайсыы; араас тиэмэҕэ, ол иhигэр олорор түөлбэтигэр баар Кэрэ Ытык сирдэр туhунан бэйэттэн айан хоhоон, кэпсээн суруйуута; тылы наардыырга өйгө дьарыктаныы, хоhуйуу, этиилэри сааhылаан саҥарыы, өйү сайыннарар оонньуу, о.д.а. киирэр.
Υөрэх-иитии үлэтин көдьүүhэ үөрэппиккэ олоҕурбут бырайыактары оҥорууга эмиэ көстөр, көдьүүстээх бырайыактары олоххо киллэрии биhирэнэр. Бырайыак көдьүүhүн оскуола быhаарыытынан кылаас барыта түмсэн көмүскүөн эмиэ сөп.
1 кылаас
| 1 | Олонхо ис хоьооно. |
| 2 | Олонхоьут диэн кимий. |
| 3 | Уоьээ дойду. |
| 4 | Уоьээ дойду олохтоохторо. |
| 5 | Орто Дойду. |
| 6 | Орто дойду дьоно сэргэтэ. |
| 7 | Орто дойду кэрэтэ. |
| 8 | Олорор дойдубут дьыл туорт кэмигэр. |
| 9 | Айылганы хоьуйуу. |
| 10 | «Олонхо»кубигынан оонньуурга уорэнии. |
| 11 | Курэх ыытыы. |
| 12 | Аллараа дойду. |
| 13 | Аллараа дойду олохтоохторо. |
| 14 | Аллараа дойду дьонун сиэрэ-майгыта. |
| 15 | Айыы дьоно. |
| 16 | Олонхого ыал олоҕо. |
| 17 | Аҕа. |
| 18 | Ийэ. |
| 19 | Уол. |
| 20 | Кыыс. |
| 21 | Өбүгэм оьуора(оонньуу) |
| 22 | Айыы Бухатыыра. |
| 23 | Тас көрүҥэ. |
| 24 | Төрөөбүт сирин-уотун көмүскээччи. |
| 25 | Хамсаныылаах оонньуу. |
| 26 | Абааьы бухатыыра. |
| 27 | Абааьы кыыьа. |
| 28 | Кыыс оҕо туьунан олонхоҕо ойдөбүл. |
| 29 | Уол оҕо туhунан олоҥхоҕо өйдөбүл. |
| 30 | Урүҥ Уолан . |
| 31 | Чаппараах таҥыы. |
| 32 | Ɵбүгэ ойуута-мандара |
| 33 | Айылҕаҕа тахсыы. |
2 кылаас
| № | Дьарык темата |
| 1 | Олонхо ис хоьооно. |
| 2 | Олонхоьут диэн кимий. |
| 3 | Уоьээ дойду. |
| 4 | Уоьээ дойду олохтоохторо. |
| 5 | Орто Дойду. |
| 6 | Орто дойду дьоно сэргэтэ. |
| 7 | Орто дойду кэрэтэ. |
| 8 | Олорор дойдубут дьыл туорт кэмигэр. |
| 9 | Айылганы хоьуйуу. |
| 10 | «Олонхо»кубигынан оонньуурга уорэнии. |
| 11 | Курэх ыытыы. |
| 12 | Аллараа дойду. |
| 13 | Аллараа дойду олохтоохторо. |
| 14 | Аллараа дойду дьонун сиэрэ-майгыта. |
| 15 | Айыы дьоно. |
| 16 | Олонхого ыал олоҕо. |
| 17 | Аҕа. |
| 18 | Ийэ. |
| 19 | Уол. |
| 20 | Кыыс. |
| 21 | Өбүгэм оьуора(оонньуу) |
| 22 | Айыы Бухатыыра. |
| 23 | Тас көрүҥэ. |
| 24 | Төрөөбүт сирин-уотун көмүскээччи. |
| 25 | Хамсаныылаах оонньуу. |
| 26 | Абааьы бухатыыра. |
| 27 | Абааьы кыыьа. |
| 28 | Кыыс оҕо туьунан олонхоҕо ойдөбүл. |
| 29 | Уол оҕо туhунан олоҥхоҕо өйдөбүл. |
| 30 | Урүҥ Уолан . |
| 31 | Чаппараах таҥыы. |
| 32 | Ɵбүгэ ойуута-мандара |
| 33 | Айылҕаҕа тахсыы. |
| 34 | Түмүктүр дьарык |
3 класс
| № | Дьарык темата |
| 1 | Олонхоӄо куйаар өйдөбүлэ. |
| 2 | Олоҥхо уус- уран тыла |
| 3 | Наука5а куйаар өйдөбүлэ |
| 4 | Олоҥхо5о халлаан өйдөбүлэ |
| 5 | Уус- уран тылынан дьүhүйүү |
| 6 | Халлааан куйаарын уруhуйдааhын |
| 7 | Олоҥхо5о күнү хоhуйуу |
| 8 | Күн туhунан олоҥхо олуга |
| 9 | Ɵйгө үөрэтии |
| 10 | Былыт араас көрүҥэ |
| 11 | Былыты ойуулааhын |
| 12 | Былыт туhунан олуктар |
| 13 | Хамсаныыылаах оонньуулар |
| 14 | Биэс ынахтааах Бэйбэрикээн эмээхсин –«Сонор» |
| 15 | Олоҥхо5о ый туhунан хоhуйуу |
| 16 | Олоҥхо геройдара- кубигынан оонньуу |
| 17 | Сулус |
| 18 | Сулустар сахалыы ааттара |
| 19 | Сулус туhунан олуктар |
| 20 | Күн Эрили бухатыыр сырыыта- оонньуу |
| 21 | Ыраас халлаан |
| 22 | Олук хоhооно |
| 23 | Ийэ олоҥхоhут П.Е.Решетников |
| 24 | Дьааҥы аатырбыт олоҥхоhута Д.А.Томская- Чаайка |
| 25 | Нэhилиэгим олоҥхоhуттара |
| 26 | Ырыа Даарыйа диэн кимий?- о5о чинчийбит үлэтин истии |
| 27 | Хамсаныылаах оонньуу |
| 28 | С.Васильев. Батастаан Баатыр |
| 29 | Е.П.Решетников. Күн Күндүлү бухатыыр |
| 30 | Айыы бухатыыра |
| 31 | Абааhы бухатыыра |
| 32 | Кыыс о5о олоҥхо5о |
| 33 | Υрүҥ Уолан |
| 34 | Түмүктүүр дьарык |
4 класс
| № | Дьарык темата |
| 1 | Олонхоӄо куйаар өйдөбүлэ. |
| 2 | Олоҥхо уус- уран тыла |
| 3 | Наука5а куйаар өйдөбүлэ |
| 4 | Олоҥхо5о халлаан өйдөбүлэ |
| 5 | Уус- уран тылынан дьүhүйүү |
| 6 | Халлааан куйаарын уруhуйдааhын |
| 7 | Олоҥхо5о күнү хоhуйуу |
| 8 | Күн туhунан олоҥхо олуга |
| 9 | Ɵйгө үөрэтии |
| 10 | Былыт араас көрүҥэ |
| 11 | Былыты ойуулааhын |
| 12 | Былыт туhунан олуктар |
| 13 | Хамсаныыылаах оонньуулар |
| 14 | Биэс ынахтааах Бэйбэрикээн эмээхсин –«Сонор» |
| 15 | Олоҥхо5о ый туhунан хоhуйуу |
| 16 | Олоҥхо геройдара- кубигынан оонньуу |
| 17 | Сулус |
| 18 | Сулустар сахалыы ааттара |
| 19 | Сулус туhунан олуктар |
| 20 | Күн Эрили бухатыыр сырыыта- оонньуу |
| 21 | Ыраас халлаан |
| 22 | Олук хоhооно |
| 23 | Ийэ олоҥхоhут П.Е.Решетников |
| 24 | Дьааҥы аатырбыт олоҥхоhута Д.А.Томская- Чаайка |
| 25 | Нэhилиэгим олоҥхоhуттара |
| 26 | Ырыа Даарыйа диэн кимий?- о5о чинчийбит үлэтин истии |
| 27 | Хамсаныылаах оонньуу |
| 28 | С.Васильев. Батастаан Баатыр |
| 29 | Е.П.Решетников. Күн Күндүлү бухатыыр |
| 30 | Айыы бухатыыра |
| 31 | Абааhы бухатыыра |
| 32 | Кыыс о5о олоҥхо5о |
| 33 | Υрүҥ Уолан |
| 34 | Түмүктүүр дьарык |
